Tại Ngày hội Khởi nghiệp đổi mới sáng tạo quốc gia năm 2025, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính khẳng định, khởi nghiệp đổi mới sáng tạo là xu thế tất yếu, là lựa chọn chiến lược và ưu tiên hàng đầu trong phát triển, đồng thời là chìa khóa mở ra cánh cửa tăng trưởng đột phá trong bối cảnh Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang diễn ra mạnh mẽ.
Khi thể chế trở thành “bệ phóng”
Năm 2025 được xem là dấu mốc quan trọng trong tiến trình phát triển hệ sinh thái khởi nghiệp đổi mới sáng tạo của Việt Nam, khi yếu tố thể chế – nền tảng căn bản nhất – được hoàn thiện với quy mô và chiều sâu chưa từng có.
Theo ông Phạm Hồng Quất, Cục trưởng Cục Khởi nghiệp và Doanh nghiệp công nghệ (Bộ Khoa học và Công nghệ), hàng loạt văn bản pháp lý quan trọng như Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo; Luật Công nghiệp công nghệ số; Luật Chuyển giao công nghệ cùng các nghị định về quỹ đầu tư mạo hiểm, công nhận trung tâm đổi mới sáng tạo đã từng bước tháo gỡ các “điểm nghẽn” tồn tại nhiều năm. Không chỉ tạo hành lang pháp lý, các chính sách này còn định hình tư duy mới, xác lập khởi nghiệp sáng tạo như một cấu phần chiến lược của mô hình tăng trưởng quốc gia, thay vì chỉ là phong trào mang tính thời điểm.
Việc Quốc hội khóa XV tại các kỳ họp thứ 9 và 10 thông qua số lượng lớn luật, nghị quyết liên quan trực tiếp đến khoa học – công nghệ và đổi mới sáng tạo, được đánh giá là nhiều nhất từ trước tới nay, thể hiện quyết tâm mạnh mẽ trong việc mở đường cho phát triển dựa trên tri thức.
Chia sẻ tại Tọa đàm “Chính sách phát triển kinh tế địa phương thông qua hoạt động khởi nghiệp đổi mới sáng tạo” trong khuôn khổ TECHFEST Việt Nam 2025, ông Phạm Hồng Quất cho rằng Việt Nam chỉ còn khoảng hai thập kỷ để hiện thực hóa khát vọng trở thành quốc gia phát triển, thu nhập cao, trong khi quá trình già hóa dân số đang diễn ra nhanh. Nếu không tận dụng giai đoạn bản lề để bứt phá bằng khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, nguy cơ rơi vào bẫy thu nhập trung bình là hiện hữu.
Theo thống kê của Bộ Khoa học và Công nghệ, hệ sinh thái khởi nghiệp Việt Nam đang mở rộng nhanh với hơn 4.000 startup công nghệ và hai kỳ lân đạt định giá trên 1 tỷ USD. Ông Lương Văn Thường, Trưởng phòng Khởi nghiệp sáng tạo, nhận định Việt Nam đang dần khẳng định vị thế là điểm đến đầu tư công nghệ mới nổi tại khu vực Đông Nam Á.
Báo cáo năm 2025 đánh giá hệ sinh thái khởi nghiệp theo khung 5P gồm thể chế, tiến bộ, tài chính, tuần hoàn và con người. Trong đó, “tiến bộ” nổi bật ở sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo. Dòng vốn tư nhân đầu tư vào startup AI năm 2024 đạt khoảng 80 triệu USD, tăng mạnh so với các năm trước; đến cuối năm 2025, khoảng 170.000 doanh nghiệp đã bắt đầu ứng dụng AI trong hoạt động sản xuất, kinh doanh.
Ngành bán dẫn cũng nổi lên với hơn 50 doanh nghiệp thiết kế vi mạch và khoảng 7.000 kỹ sư, gấp đôi so với ba năm trước. Về tài chính, năm 2024 tổng vốn đầu tư mạo hiểm vào Việt Nam đạt gần 400 triệu USD với 118 thương vụ, tập trung chủ yếu vào chuyển đổi số, nông nghiệp công nghệ và AI.
Tuy nhiên, nguồn nhân lực nghiên cứu – phát triển và đội ngũ cố vấn khởi nghiệp chuyên nghiệp vẫn còn thiếu, khiến việc hình thành và làm chủ công nghệ lõi gặp nhiều khó khăn. Các chính sách khuyến khích học sinh, sinh viên, phụ nữ tham gia khởi nghiệp được kỳ vọng sẽ bổ sung lực lượng kế cận cho hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.
Ở góc độ địa phương, hoạt động khởi nghiệp diễn ra khá phong phú nhưng chưa đồng đều. Khoảng 68% hoạt động hỗ trợ vẫn tập trung tại khu vực Đông Nam Bộ, tạo lực hút lớn về nguồn lực, trong khi Tây Nguyên và Trung du miền núi phía Bắc vẫn là những vùng còn hạn chế về hỗ trợ khởi nghiệp.
Theo Cục Khởi nghiệp và Doanh nghiệp công nghệ, thời gian tới hệ sinh thái startup Việt Nam sẽ nổi lên một số xu hướng chủ đạo như công nghệ khí hậu, kinh tế sáng tạo, khởi nghiệp phục vụ người cao tuổi, công nghệ giáo dục, đổi mới sáng tạo trong ngành nhựa, doanh nghiệp do phụ nữ làm chủ, khởi nghiệp xe điện và cộng đồng startup Việt Nam ở nước ngoài.
Mỗi địa phương một chiến lược phát triển
Từ “đường băng thể chế” chung của quốc gia, nhiều địa phương đã chủ động xây dựng hướng đi riêng, gắn khởi nghiệp sáng tạo với lợi thế đặc thù. Tại Đồng Nai, hệ sinh thái khởi nghiệp đã hình thành khá rõ nét với khoảng 90 doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo, 16 doanh nghiệp khoa học – công nghệ và nhiều sản phẩm được thương mại hóa.
Theo ông Võ Hoàng Khai, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ Đồng Nai, địa phương xác định đổi mới sáng tạo là động lực cốt lõi để chuyển đổi mô hình tăng trưởng, nâng cao năng suất và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.
Tại Quảng Ninh, khởi nghiệp đổi mới sáng tạo được coi là công cụ khơi thông nguồn lực và đa dạng hóa mô hình kinh tế. Bà Vũ Thị Kim Chi, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ cho biết tỉnh tập trung vào cải cách thủ tục hành chính, hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và tạo môi trường cạnh tranh minh bạch, qua đó hình thành hệ sinh thái kết nối tương đối đồng bộ.
Bên cạnh đó, nhiều địa phương lựa chọn hướng đi khởi nghiệp xanh gắn với nông nghiệp công nghệ cao và phát triển bền vững. Sau sáp nhập, Lâm Đồng định hướng trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo xanh, lấy nông nghiệp công nghệ cao làm trụ cột, đẩy mạnh ứng dụng IoT, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu môi trường, công nghệ sinh học và truy xuất nguồn gốc.
Theo bà Phạm Thị Nhâm, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ Lâm Đồng, thách thức lớn nhất hiện nay là thiếu nhân lực chất lượng cao, chưa hình thành được quỹ đầu tư mạo hiểm đủ mạnh và khả năng thương mại hóa kết quả nghiên cứu còn hạn chế.
Thực tiễn từ các địa phương cho thấy khởi nghiệp đổi mới sáng tạo tại Việt Nam đã vượt qua giai đoạn khởi động và đang bước vào giai đoạn nâng chất. Thể chế đã mở, không gian chính sách ngày càng rộng, song để hệ sinh thái thực sự cất cánh cần sự cộng hưởng đồng bộ giữa Nhà nước, doanh nghiệp, nhà khoa học và nhà đầu tư.
Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt, đổi mới sáng tạo không chỉ là lựa chọn mà là con đường tất yếu để Việt Nam bứt phá, vượt qua bẫy thu nhập trung bình và hiện thực hóa khát vọng phát triển thịnh vượng.
Nguồn: Báo Pháp luật Việt Nam
